Wat betekent scalpel?
Een scalpel is een klein, zeer scherp mes dat bedoeld is voor een precieze snede in huid, weefsel of ander biologisch materiaal. Het woord verwijst zowel naar het complete instrument als naar de combinatie van mesje en heft. In Engelstalige catalogi staan ze vermeld als medical scalpels.
Zorgverleners gebruiken chirurgische mesjes bij operaties, bij biopsieën en bij het verwijderen van huidafwijkingen. Buiten de operatiekamer komen ze ook terug in de pathologie, de podologie, de tandheelkunde en de diergeneeskunde. De smalle snijrand vraagt weinig kracht, zodat je controle houdt over diepte en richting van de snede.
Welke productgroepen vallen onder scalpels?
Een scalpel met verwisselbaar mesje bestaat uit twee onderdelen: het mesje en het heft (ook scalpelhouder genoemd). Die koop je los van elkaar, zodat je een bot mesje vervangt zonder het hele instrument te vervangen.
- **Scalpelmesjes**: de vervangbare, steriel verpakte snijdelen, verkrijgbaar in verschillende vormen en figuurnummers.
- **Scalpelhouders** en **scalpelheften**: het herbruikbare handvat waarop je het mesje klemt, in de pasmaten nr. 3 en nr. 4 en in lengtes van 125 mm tot 147 mm, plus de smalle Swann-Morton SF-heften voor fijne mesjes.
Daarnaast zijn er complete wegwerpscalpels met mesje en handvat in één steriele verpakking, zoals de Mediware-scalpels met figuur 10 en 11. Veiligheidsuitvoeringen, zoals de Aesculap safety scalpel #12 en de Swann-Morton stitch cutter, en mesverwijderaars van Qlicksmart vormen een aparte groep.
Gebruikers van chirurgische mesjes in de praktijk
Scalpelmesjes zijn bedoeld voor professioneel gebruik door zorgverleners met een opleiding in snijdende technieken. Chirurgen werken ermee bij zowel kleine als uitgebreide ingrepen, dermatologen bij huidbiopsieën en het verwijderen van moedervlekken.
Huisartsen, podotherapeuten, dierenartsen en laboranten in de pathologie gebruiken dezelfde instrumenten. Hoe vaak chirurgen mesjes wisselen tijdens een ingreep, legt het protocol van de instelling vast. Een bot mesje vraagt meer kracht en dat gaat ten koste van de controle. Medische studenten oefenen ermee in een begeleide setting. Let op: deze producten zijn niet geschikt voor huishoudelijk gebruik of zelfbehandeling.
Het juiste scalpel kiezen: maat, materiaal en veiligheid
Je kiest een scalpel op vijf punten: de vorm van het mesje, het materiaal, de pasmaat op het heft, de lengte en grip van dat heft, en of het steriel verpakt is. De koppeling tussen mesje en heft is gestandaardiseerd. De norm NEN-ISO 7740 uit 1992 legde de afmetingen van twee maten koppelstukken vast. Die norm is inmiddels ingetrokken, maar de pasvorm leeft voort in de catalogi van fabrikanten.
- Mesvorm: rechte, gebogen en puntige figuren geven elk een ander snijvlak.
- Materiaal: gehard koolstofstaal of roestvrij staal; roestvrij staal is beter bestand tegen corrosie dan koolstofstaal.
- Pasmaat heft: een heft nr 3 past op de kleinere mesvormen (zoals figuur 10, 11, 12 en 15), een heft nr. 4 op de grotere mesjes (zoals figuur 20 tot 25). Beide pasmaten zitten in het assortiment.
- Lengte en grip: heften en houders lopen van 125 mm tot 147 mm, ook als 14 cm aangeduid.
- Steriliteit: individueel steriel verpakte mesjes beperken het risico op kruisbesmetting.
Merken scalpels en hun kenmerken
Het assortiment scalpels komt van vijf fabrikanten die elk een eigen accent leggen. Die keuze bepaalt vooral de pasvorm, de uitvoering van het heft en de aanwezigheid van een veiligheidsfunctie.
- Swann-Morton: Britse fabrikant van steriele mesjes en bijpassende heften, met een breed aanbod figuurnummers.
- Aesculap: chirurgisch instrumentarium van Duitse makelij, waaronder herbruikbare heften.
- Mediware: mesjes en houders voor algemene poli- en praktijktoepassingen.
- Medipharchem: aanvullende uitvoeringen binnen hetzelfde koppelsysteem.
- Qlicksmart: veiligheidsoplossingen waarmee je een gebruikt mesje zonder handcontact van het heft haalt.
Combineer mesje en heft altijd binnen dezelfde pasmaat; een mesje dat net niet aansluit, kan tijdens gebruik verschuiven.
Normen, steriliteit en veilige afvoer van scalpelmesjes
Een gebruikt scalpelmesje is scherp afval en hoort direct in een naaldencontainer.
- Verwijder het mesje met een tang of mesverwijderaar, nooit met de vingers.
- Geef scherpe instrumenten niet van hand tot hand over, maar leg ze neer op een vast afgiftepunt.
- Volg na een prik- of snijaccident de LCI-richtlijn Prikaccidenten van het RIVM, vastgesteld in 2019.
Een veiligheidsfunctie vervangt geen training: wie met chirurgische mesjes werkt, moet weten hoe het mechanisme vergrendelt en hoe het afval wordt afgevoerd.